Klein Walddorf.



Klein Walddorf w 1793 roku – mieszkańcy, gospodarstwa i życie dawnej Olszynki

Dzięki zachowanemu dokumentowi zatytułowanemu „Grundkataster mit Seelenlisten und Wirtschaftsgutachten aus dem Bereich des Danziger Bauamtes” możemy zajrzeć do Klein Walddorf sprzed ponad dwóch stuleci. Nie jest to zwykły spis nazwisk. Znajdujemy w nim informacje o mieszkańcach, ich rodzinach, zawodach, gospodarstwach, zwierzętach hodowlanych, powierzchni gruntów, opłatach, a także o warunkach, w jakich prowadzono tutaj działalność rolniczą. Dokument pochodzi ze starego zasobu Archiwum Gdańskiego, z działu 180, fascykułu 11017. W części poświęconej Klein Walddorf znajdują się wykazy gospodarstw oraz osobna ocena gospodarcza miejscowości (Wirtschaftsgutachten). Zapis potwierdzili przedstawiciele wsi: Ephraim Orthschwager, sołtys Klein Walddorf, oraz Peter Büge, członek rady wiejskiej. Pod dokumentem widnieje data 10 lipca 1793 roku.

Klein Walddorf – wieś i jej mieszkańcy.

Na początku zestawienia czytamy, że Klein Walddorf posiadało trzydziestoletni kontrakt emfiteutyczny, którego okres kończył się w lutym 1822 roku. Była to forma długoterminowego użytkowania ziemi na podstawie umowy. W dokumencie pojawia się również określenie „Zeitemphyteoten”, odnoszące się do osób korzystających z gruntów na podstawie takiego kontraktu. Miejscowość występuje w źródle pod nazwą Klein Walddorf, ale w opisie gospodarczym została również określona jako „Klein Bürgerwald”. Jest to ważna informacja dla historii dawnej Olszynki, ponieważ pokazuje, że obok znanej nam nazwy funkcjonowało także inne określenie tej osady. W wykazie znajdujemy łącznie 30 pozycji dotyczących gospodarstw i nieruchomości. Nie wszystkie należały do osób mieszkających na miejscu. Niektórzy właściciele przebywali w Gdańsku, a swoje grunty oddawali w dzierżawę lub powierzali ich prowadzenie zatrudnionym osobom. Wśród wymienionych gospodarzy znajdziemy między innymi Ephraima Orthschwagera, pełniącego funkcję sołtysa, Johanna Otto, Petera Biege, Johanna Janzena oraz Johanna Neumanna. Występują również właściciele związani z Gdańskiem, jak Martin Schwarz i Gottfried Thiell. Szczególnie interesujący jest przykład gospodarstwa Rösslera, który mieszkał w mieście, ale sam utrzymywał ziemię w Klein Walddorf. Na miejscu pracowali parobcy i służące, a zarządzaniem gospodarstwem zajmowała się Maria Pizkowskin. .




Nie tylko rolnicy – różne zawody i zajęcia mieszkańców.

Wykaz pokazuje, że życie Klein Walddorf nie ograniczało się wyłącznie do pracy na roli. Obok gospodarzy i dzierżawców mieszkali tutaj robotnicy, rzemieślnicy i osoby wykonujące zajęcia związane z gospodarką wodną oraz żeglugą. Wśród wymienionych zawodów znajdziemy między innymi szewca, krawców, cieślę, cieślę okrętowego, młynarza wodnego, nauczyciela oraz nadzorcę drewna należącego do Motławy. Warto zwrócić uwagę na Johanna Teschkego, którego dokument określa jako „Aufseher über das Mottlau'sche Holz”, czyli nadzorcę nad drewnem Motławy. Nie znamy dokładnego zakresu jego obowiązków, ale sam zapis pokazuje, że na terenie wsi istniała funkcja związana z nadzorem nad tym drewnem. Interesująca jest również postać Petera Follbrechta, określonego jako dzierżawca związany z przeprawą promową. Płacił on Johannowi Otto 60 guldenów za dzierżawę. Z kolei Johann Otto posiadał gospodarstwo wraz z prawem swobodnego korzystania z przeprawy (Überfahrtsfreiheit). Te informacje pokazują, że przeprawa przez wodę i związane z nią zajęcia stanowiły jeden z elementów życia gospodarczego Klein Walddorf.

Domy, izby i życie rodzin komorniczych

Jedną z najbardziej interesujących części wykazu są opisy chat i domów. Dokument podaje nie tylko nazwiska właścicieli nieruchomości, lecz także liczbę izb oraz nazwiska osób, które w nich mieszkały. W wielu przypadkach w jednym budynku znajdowało się kilka rodzin lub gospodarstw lokatorskich. Przykładem są nieruchomości należące do Ephraima Orthschwagera, gdzie wymieniono kolejne części domu, a w nich robotników, szewca i inne osoby określane jako „Einlieger. Określenie to oznaczało osobę mieszkającą w cudzym domu lub na cudzym gruncie, często w zamian za czynsz. W wykazie pojawia się ono bardzo często, zwykle w połączeniu z wykonywanym zawodem, na przykład „Einlieger-Arbeitsmann” – robotnik mieszkający jako komornik. Wśród mieszkańców znajdowały się całe rodziny z dziećmi, ale również wdowy i osoby samotne. Dokument wymienia między innymi wdowy Drewiss, Neumann, Schwarz i Teresię Fehlhaun. Dzięki takim zapisom możemy dostrzec, że za urzędowymi liczbami kryły się konkretne rodziny i ludzie o różnej sytuacji życiowej.

Klein Walddorf w liczbach

Najważniejsze dane znajdują się w zbiorczym podsumowaniu dokumentu. Według zestawienia Klein Walddorf liczyło: - 253 osoby, - 60 gospodarstw domowych (Haushaltungen), - 30 ognisk domowych (Feuerstellen). Wśród 253 osób wymieniono 64 mężczyzn, 68 kobiet, 47 synów, 63 córki, 6 parobków i 5 służących. Dokument odnotowuje również jednego mieszkańca wyznania mennonickiego. Warto zachować rozróżnienie między liczbą gospodarstw domowych a liczbą *Feuerstellen*, ponieważ źródło podaje te wartości jako dwie odrębne kategorie. Równie interesujące są dane dotyczące hodowli zwierząt. W Klein Walddorf wykazano:
- 22 konie,
- 37 krów,
- 21 sztuk młodego bydła, - 9 owiec,
- 40 świń,
- 2 rodziny pszczele.
Liczby te pokazują, jak ważną rolę odgrywała hodowla. Nie każde gospodarstwo miało taki sam charakter i wielkość. Jedni dysponowali większym inwentarzem, inni utrzymywali zaledwie kilka zwierząt.

Ziemia i jej właściciele

W dokumencie podano, że do Klein Walddorf należało łącznie 8 huf, 23 morgi, 29 prętów i 56 stóp ziemi według zestawień przedstawionych przez mieszkańców. W dalszej części autor zwraca jednak uwagę na różnicę między tym wykazem a powierzchnią wynikającą z dokumentu emfiteutycznego. Według tego drugiego źródła wieś powinna posiadać 8 huf, 6 mórg, 79 prętów i 131 stóp. Mieszkańcy przypuszczali, że różnica wynosząca 17 mórg obejmowała grunty położone w Motławie oraz na terenie określanym jako „Kunterschop”. Dokument nie rozstrzyga jednak tej sprawy ostatecznie. Jest to zapis przypuszczenia mieszkańców, a nie potwierdzone wyjaśnienie. Ważne jest również rozróżnienie gruntów położonych wewnątrz wału (Binnenland) oraz poza nim (Außenteichland). To właśnie położenie miało ogromne znaczenie dla sposobu gospodarowania.

Trudne warunki naturalne – woda i rolnictwo

Najbardziej opisowa część dokumentu znajduje się w ocenie gospodarczej Klein Walddorf. Autor zwraca uwagę na bardzo niskie położenie gruntów wzdłuż Motławy, po wewnętrznej stronie wału. Ziemia ta była narażona na zalewanie podczas silnych opadów deszczu. Jeszcze większe niebezpieczeństwo stanowiło przerwanie wału. Jak zapisano, takie zdarzenia nie należały do rzadkości, a ostatnie miało miejsce około dwóch lat przed sporządzeniem oceny. Warunki te wpływały bezpośrednio na rolnictwo. Według opisu około jednej trzeciej gruntów obsiewano zbożem, natomiast dwie trzecie wykorzystywano jako łąki i pastwiska. Ze względu na niskie położenie terenu uprawiano niewiele zbóż ozimych, a większą część zasiewów stanowiły zboża jare. Autor oceny podkreśla, że w latach o sprzyjającej pogodzie plony zbóż i siana mogły być przeciętne. W latach mokrych sytuacja wyglądała znacznie gorzej. W czasie sporządzania dokumentu ostatnie deszcze doprowadziły do zniszczenia znacznej części zasiewów, a trawa przeznaczona na siano zaczęła gnić. Nie lepiej przedstawiała się sytuacja na pastwiskach. Z powodu nadmiaru wody bydło cierpiało niedostatek paszy. Ciekawy jest opis gruntów położonych poza wałem, wzdłuż Motławy. Autor zauważa, że gleba na tych terenach była lepszej jakości niż ziemia położona wewnątrz wału. Jednak przy wysokim stanie wody grunty te znajdowały się całkowicie pod wodą, a ponad jej powierzchnię wystawały jedynie końcówki trawy. Była to więc ziemia dobra, ale jej wykorzystanie wiązało się ze znacznym ryzykiem.

Co można było uzyskać z ziemi?

Na zakończenie oceny gospodarczej autor przedstawił szacunkowe wartości produkcji przypadające na jedną hufę ziemi. Wymieniono między innymi pszenicę, żyto, jęczmień i owies, a także siano, krowy i świnie. Zestawienie obejmuje między innymi 5 wozów siana zaprzężonych w cztery konie, wycenionych na 4 talary za wóz, oraz 3 krowy, których wartość określono na 4 talary i 45 groszy za sztukę. Wspomniano również o dwóch świniach, wycenionych po 15 groszy. Autor uwzględnił przy tym bliskość miasta, która miała znaczenie dla wartości niektórych produktów i zwierząt.

Klein Walddorf – obraz dawnej miejscowości

Zachowany dokument pozwala nam spojrzeć na Klein Walddorf z wielu stron. Widzimy wieś, w której obok większych gospodarstw rolnych funkcjonowały liczne rodziny komornicze, rzemieślnicy, robotnicy i dzierżawcy. Niektórzy właściciele mieszkali w Gdańsku, inni prowadzili gospodarstwa na miejscu. Ważną rolę odgrywały przeprawa promowa, młyn wodny oraz zajęcia związane z Motławą. Jednocześnie dokument pokazuje, jak silnie życie mieszkańców zależało od warunków naturalnych. Nisko położone grunty, częste zalewanie pól, przerwania wałów i problemy z uzyskaniem siana wpływały na codzienną pracę oraz dochody gospodarstw. Dzięki temu źródłu dawne Klein Walddorf przestaje być jedynie nazwą na starej mapie. Staje się miejscowością, w której możemy dostrzec konkretne rodziny, ich domy, zajęcia, zwierzęta i codzienne troski. To właśnie takie dokumenty pozwalają ocalić od zapomnienia nie tylko historię miejsca, lecz także ludzi, którzy przez pokolenia tworzyli jego życie.



Miro, listopad 2026